Tak, obywatele mają prawo do demonstrowania poglądów na zgromadzeniach – mówi o tym nawet ustawa „Prawo o zgromadzeniach” (Dz.U. z 2015 r. poz. 1485, t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 1389).

Kiedy mamy do czynienia z demonstracją?

Demonstracja, którą obywatele nazywają również protestami czy zgromadzeniami. Tak, w tym kontekście można powiedzieć, że pojęcia są do siebie bardzo zbliżone. Zacznijmy od tego, że każdemu zapewnia się wolność organizowania pokojowych zgromadzeń i uczestniczenia w nich. Ograniczenie tej wolności może określać ustawa (art. 57 Konstytucji). Taką jest m.in. wspomniana ustawa o zgromadzeniach.

Demonstracja zakłada więc publiczne demonstrowanie, a więc pokazywanie swojego stanowiska, poglądu, przekonania. Wiąże się właśnie wolnością wypowiadania swojego zdania.

Ale aby demonstracja np. poglądów przybrała wymiar zgromadzenia, potrzebne jest przynajmniej kilka osób. Trudno przecież „gromadzić się” samodzielnie. Ustawa wskazuje wprost, że zgromadzeniem jest zgrupowanie osób na otwartej przestrzeni dostępnej dla nieokreślonych imiennie osób w określonym miejscu w celu odbycia wspólnych obrad lub w celu wspólnego wyrażenia stanowiska w sprawach publicznych.

Zgromadzenie spontaniczne

W historii, nawet niedawnej pewnie pamiętamy, że niektóre debaty polityczne czy obrady spotykały się z masowym wyrażaniem swoich poglądów i „wyleganiem na ulice”. Warto bowiem wiedzieć, że zgromadzenie, co do zasady zakłada, że zostanie zorganizowane i zgłoszone odpowiednim władzom. Często jednak pozbawia to sensu zademonstrowania swojego zdania w odpowiedzi na określone zdarzenia np. polityczne.

Ustawodawca wziął pod uwagę takie właśnie sytuacje i wprowadził definicję zgromadzenia spontanicznego. Jest to takie zgromadzenie, które odbywa się w związku z zaistniałym nagłym i niemożliwym do wcześniejszego przewidzenia wydarzeniem związanym ze sferą publiczną, którego odbycie w innym terminie byłoby niecelowe lub mało istotne z punktu widzenia debaty publicznej.

Ważny pod tym kątem pogląd wyraził Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 7 grudnia 2021 r. (sygn. akt II KK 461/21):

„Zachowanie polegające na wzięciu udziału w zgromadzeniu o charakterze spontanicznym stanowi realizację konstytucyjnych uprawnień jednostki polegających na korzystaniu z wolności wyrażania opinii, w tym także obejmujących krytyczne oceny organów państwa w przestrzeni publicznej, co stanowi ważny element demokracji bezpośredniej.”

Prawa uczestników zgromadzenia

W pierwszej kolejności demonstracja swoich przekonań w czasie zgromadzenia powinna przebiegać pokojowo. A więc uczestnicy mają prawo gromadzić się pokojowo. Wynika to m.in. z tego, że ustawa zakazuje udziału w zgromadzeniach osobom posiadającym przy sobie broń, materiały wybuchowe, wyroby pirotechniczne lub inne niebezpieczne materiały lub narzędzia. A w przypadku zgromadzeń, które zostały zgłoszone (tj. takich zorganizowanych wcześniej, planowanych) a według organów gminy ich cel  narusza wolność pokojowego zgromadzania się albo jego odbycie narusza (organizowane przez osoby nieposiadające pełnej zdolności do czynności prawnych lub gdy uczestnicy posiadają np. broń) lub zasady organizowania zgromadzeń albo cel zgromadzenia lub jego odbycie naruszają przepisy karne – wydaje się decyzję o zakazie zgromadzenia.

Sąd Najwyższy, w cytowanym wcześniej postanowieniu zwrócił również uwagę, że: „W sytuacji pokojowego charakteru zgromadzenia spontanicznego, władze publiczne powinny wykazać pewien poziom tolerancji, aby wolność zgromadzeń – gwarantowana zarówno w Konstytucji RP, jak i Europejskiej Konwencji Praw Człowieka nie została pozbawiona swojego charakteru i nie zatraciła swojej istoty.”

Prawo do zgromadzeń daje równocześnie prawo do wyrażania swoich poglądów. Taki zwykle jest przecież cel uczestniczenia w zgromadzeniach.

Z kolei gwarantowana wolność wyrażania swoich poglądów pociąga za sobą prawo do uczestnictwa w zgromadzeniu czy demonstracji daje prawo takiego uczestnictwa bez obaw o represję z tego właśnie powodu.

Jak w takim razie traktować czynności wykonywane ze strony policji, często prowadzące do zatrzymania?

Powody zatrzymania uczestników w trakcie zgromadzenia

Najczęściej zatrzymań w trakcie zgromadzenia dokonuje policja. Ten właśnie organ zwykle zabezpiecza takie wydarzenia. W generalnym ujęciu takie zatrzymania są prawnie dozwolone, lecz z uwagi na to, że ograniczają wówczas prawo do zgromadzeń, muszą być też prawnie usprawiedliwione!

Z ustawy o policji wynika, iż istnieją różne rodzaje zatrzymań, a to które jest istotne w omawianej kwestii wiąże się możliwością zatrzymywania osób stwarzających w sposób oczywisty bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzkiego, a także dla mienia. Jest to tzw. zatrzymanie prewencyjne. Zatrzymanie osoby może być zastosowane tylko wówczas, gdy inne środki okazały się bezcelowe lub nieskuteczne.

Niestety informację o tym czy takie zatrzymanie faktycznie było konieczne i czy zostało dokonane prawidłowo, tj. np. bez naruszania dóbr osobistych, otrzymujemy zwykle od sądu, w wyniku postępowania po zatrzymaniu.

Co jednak należy mieć na uwadze, to np. fakt, że również samo legitymowanie, które często bezpośrednio poprzedza zatrzymanie, powinno być prawnie uzasadnione.

„W tym bowiem przypadku funkcjonariusz podejmował czynności nie wobec sprawcy przestępstwa czy wykroczenia, ale wobec osoby pokojowo demonstrującej w ramach spontanicznego zgromadzenia. Tym jednakże celom nie służy legitymowanie przez policję na podstawie art. 15 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 14 ustawy o Policji i przepisy te nie mogą być wykorzystywane instrumentalnie do ograniczania wolności zgromadzeń czy wolności wyrażania opinii.” (Wyrok Sądu Rejonowego dla Warszawy-Śródmieścia w Warszawie – II Wydział Karny z dnia 27 kwietnia 2021 r., II K 308/21)

Co robić w przypadku zatrzymania uczestnika zgromadzenia?

W przypadku, kiedy jednak zostaniesz zatrzymany w czasie demonstrowania swoich poglądów podczas zgromadzenia, warto pamiętać o kilku kwestiach:

• bez względu na Twój stan wzburzenia całą sytuacją, postaraj zachować się spokojnie
• w miarę możliwości możesz nagrywać telefonem czynności prowadzone przez funkcjonariuszy, jednak nie można w ten sposób ich utrudniać
• postaraj się obserwować, co robią funkcjonariusze i zadaj pytanie o podstawę/przyczynę Twojego zatrzymania
• zażądaj kontaktu z adwokatem (warto mieć np. wizytówkę lub zapisany nr w telefonie), jeśli nie masz takiego kontaktu, zażądaj aby poinformować bliskie Ci osoby
• zażądaj sporządzenia protokołu z całej czynności i uważnie go przeczytaj; nie musisz go podpisywać, szczególnie jeśli nie zawiera informacji, o których wpisanie wnosisz
• poinformuj o swoim stanie zdrowia, szczególnie jeśli cierpisz na określone schorzenia, które wymagają np. przyjmowania leków o określonej porze
• zadawaj pytania o tok dalszych czynności i żądaj, aby przedstawiać Ci dokładnie co teraz będzie się z Tobą działo, a szczególnie gdzie zostaniesz przewieziony (konkretny adres placówki; nie wystarczy blankietowe wskazanie, że będzie to pomieszczenie dla osób zatrzymanych) – da Ci to sporą dawkę informacji i wymusi na funkcjonariuszach porządek w czynnościach.

Obowiązki władz w przypadku zatrzymania

Bez względu na podstawę zatrzymania, czy to w związku z udziałem w zgromadzeniu, czy też w innych okolicznościach, wiąże się to z czasowym pozbawieniem wolności.

W takich okolicznościach podmiot dokonujący zatrzymania obarczony jest szczególnymi obowiązkami. W momencie zatrzymania Twoje zdrowie, bezpieczeństwo i również dobra osobiste przechodzą pod ochronę państwa. Dostaniesz tzw. pouczenia o przysługujących Ci prawach i obowiązkach. Łatwo się jednak w tym zgubić, szczególnie, że są one bardzo ogólne i niekoniecznie zrozumiałe dla przeciętnej osoby.

Co się z tym wiąże? Otóż to, że władze, w tym wypadku zapewne w postaci funkcjonariuszy policji, są obowiązane udzielić Ci np. pomocy medycznej. Szczególnie jeśli zaistniała taka w związku z zatrzymaniem. Pomoc medyczna wiąże się również z koniecznością dostarczenia Ci leków, które przyjmujesz na co dzień. Co więcej takie czynności mają znaleźć odzwierciedlenie w dokumentacji Twojego zatrzymania i pamiętaj, żeby o tym przypominać.

Ile czasu możesz być przetrzymywany? Jest to maksymalnie 48h, po tym czasie muszą Ci zostać przedstawione zarzuty i musisz stanąć przed sądem, w celu podjęcia decyzji czy będzie w stosunku do Ciebie stosowane tymczasowe aresztowanie.

Jeśli wyraziłeś/łaś takie żądanie, powinieneś mieć możliwość kontaktu z adwokatem lub osobą przez Ciebie wskazaną.

Wszystkie czynności powinny być poprzedzone informacją skierowaną do osoby zatrzymanej.

Zaskarżenie zatrzymania

Tak, jest ono możliwe. Fachowo nazywa się to zażaleniem i o tym prawie również musisz zostać pouczony.

Można je wnieść 7 dni od momentu zatrzymania do sądu rejonowego. Rozważeniu podlegają trzy główne aspekty:

• legalność
• zasadność
• prawidłowość

W razie uznania bezzasadności lub nielegalności zatrzymania sąd zarządza natychmiastowe zwolnienie zatrzymanego.

W wypadku stwierdzenia bezzasadności, nielegalności lub nieprawidłowości zatrzymania sąd zawiadamia o tym prokuratora i organ przełożony nad organem, który dokonał zatrzymania.

**Potrzebujesz pomocy w związku z zatrzymaniem, chcesz złożyć zażalenie lub masz inne prewencyjne pytania? Zapraszam do kontaktu z moją kancelarią. W sprawie nagłych zatrzymań ważna jest każda chwila i warto wykorzystać ją do kontaktu z adwokatem, który zajmie się resztą.