Pierwszy pobyt w zakładzie karnym czy areszcie śledczym to doświadczenie, które może wywołać wiele emocji – od niepokoju i stresu, po nawet ciekawość. Głownie jest to jednak chęć jak najszybszego zrozumienia obowiązujących zasad. Dla osadzonego (np. tymczasowo aresztowanego lub skazanego) a także dla jego rodziny, istotne jest zrozumienie procedur i prawnych regulacji związanych z tym etapem. Poniżej omawiam najważniejsze kwestie dotyczące pierwszego pobytu w zakładzie karnym, bazując na obowiązujących przepisach prawa, a także przedstawię praktyczne porady dla skazanych oraz ich najbliższych. Podobne reguły obowiązują też w przypadku osadzenia w związku z tymczasowym aresztowaniem.
Przyjęcie do zakładu karnego – co się dzieje na początku?
Zacznijmy od tego, iż w obecnym stanie prawnym (na lipiec 2025 r.) zasadą jest doprowadzenie skazanego do zakładu karnego, zazwyczaj przez policję. Jedynie w uzasadnionych wypadkach, na wniosek skazanego, sąd może wezwać go do stawiennictwa w wyznaczonym terminie do wskazanego aresztu śledczego, położonego najbliżej jego miejsca stałego pobytu, wraz z dokumentem stwierdzającym tożsamość, jeżeli dotychczasowa postawa i zachowanie uzasadniają przypuszczenie, że stawi się na wezwanie. Zarządzenie wymaga uzasadnienia (art. 79 KKW). Tymczasowo aresztowani są doprowadzani do aresztu.
Pierwszy kontakt z administracją zakładu karnego/aresztu śledczego rozpoczyna się od czynności przyjęcia, w tym wstępnych czynności identyfikacyjnych. (art. 79a KKW)
- potwierdzenie tożsamości i przekazanie danych – podczas przyjęcia skazany jest zobowiązany do okazania dokumentu stwierdzającego tożsamość (np. dowodu osobistego, paszportu). Funkcjonariusze służby więziennej odnotowują dane osobowe, a także informują o ewentualnych zmianach danych, które mogły zajść od ostatniego kontaktu z organami ścigania; odbywanie kary za kogo innego stanowi bowiem przestępstwo z art. 239 § 1 KK; mowa tu również o odebraniu oświadczenia dotyczącego uprzedniej karalności skazanego;
- informacje o stanie zdrowia skazanego i obowiązkach alimentacyjnych – Skazany ma obowiązek poinformowania o stanie zdrowia, co jest ważne ze względu na zapewnienie odpowiedniej opieki medycznej. Podaje się również informacje o miejscu stałego pobytu, co ma znaczenie w kontekście kontaktów z rodziną i bliskimi. Jeśli skazany ma obowiązek alimentacyjny, jest to również odnotowywane, by ewentualnie uwzględnić to w dalszych procedurach.
- czynności identyfikacyjne – w ramach czynności identyfikacyjnych, skazany może być poddany fotografowaniu, oględzinom zewnętrznym ciała, pobraniu odcisków palców, a także innym działaniom mającym na celu jego jednoznaczną identyfikację oraz posiadania znaków szczególnych, w tym np. tatuaży. Jest to standardowa procedura mająca na celu zapewnienie bezpieczeństwa i odpowiednią ewidencję.
- przekazanie przedmiotów – skazany przekazuje do depozytu dokumenty, środki pieniężne, przedmioty wartościowe i inne rzeczy, których nie może posiadać w celi (np. gotówka, dokumenty, biżuteria, czy przedmioty zakazane jak np. telefon komórkowy). Takie działania mają chronić zarówno skazanego, jak i innych osadzonych.
Cela przejściowa i pierwsze dni w zakładzie
Po wykonaniu wstępnych czynności związanych z fizycznym przyjęciem skazanego, umieszczany jest on w celi przejściowej na okres 14 dni.
Celem osadzenia w celi przejściowej jest:
- przeprowadzenie wstępnych badań lekarskich,
- zabiegów sanitarnych oraz
- zapoznanie skazanego z podstawowymi aktami prawnymi dotyczącymi wykonywania kary i porządkiem wewnętrznym zakładu.
Jest to niezwykle istotny moment, w którym ważne jest po pierwsze przekazanie wszelkich informacji, zwłaszcza dotyczących zdrowia. Mogą one bowiem zaważyć na późniejszych zgłoszeniach dotyczących powstałych schorzeń czy też zakwalifikowania do leczenia terapeutycznego, w tym odpowiedniego systemu odbywania kary. Po drugie, skazani są wówczas informowani o przysługujących im prawach i obowiązkach (art. 102 i 116 KKW).
Skazanego informuje się także o odpowiedzialności karnej i dyscyplinarnej za naruszenie nietykalności cielesnej, czynne napaści czy znieważenia funkcjonariusza publicznego lub osoby pomagającej mu podczas pełnienia obowiązków służbowych. To ważne, aby zapobiegać agresji i zapewnić bezpieczeństwo wszystkim osobom w zakładzie.
Istotną informacją, która przekazywana jest również do sądu penitencjarnego jest obliczenie kary. Dane te zapisywane są w aktach osobowych osadzonego i stanowią podstawę do wyjaśnienia ewentualnych wątpliwości w tym względzie w trybie art. 13 § 1 KKW.
Po dokonaniu czynności wstępnych, następują rozmowy z wychowawcami. Ich rezultatem, jak też wcześniej uzyskanych danych jest podjęcie decyzji o kwalifikacji do określonego rodzaju i typu zakładu karnego. Wpis w tym temacie można już znaleźć na blogu, jednak warto wspomnieć, iż przewidziany jest zakład karny dla odbywających karę po raz pierwszy (art. 85 KKW). Osadza się w nich również skazanych odbywających zastępczą karę pozbawienia wolności orzeczoną w tej samej sprawie oraz skazanych na karę pozbawienia wolności niewymienionych w art. 86, czyli tych którzy nie trafiają do zakładu karnego dla recydywistów.
Jeśli skazany był już wcześniej w zakładzie i przeszedł te procedury, nie jest konieczne ponowne umieszczanie w celi przejściowej. Mowa tu w szczególności o takich kwestiach jak powrót z przerwy w karze, czy też z dłuższej przepustki lub transportu z innego zakładu.
Prawa i obowiązki osadzonego
Jest to szereg informacji, które szczegółowo rozwijane są w kolejnych artykułach kodeksu karnego wykonawczego.
To do czego skazany ma prawo przebywając w izolacji, to w szczególności prawo do:
1) odpowiedniego ze względu na zachowanie zdrowia wyżywienia, odzieży, warunków bytowych, pomieszczeń oraz świadczeń zdrowotnych i odpowiednich warunków higieny;
2) utrzymywania więzi z rodziną i innymi osobami bliskimi;
3) korzystania z wolności religijnej;
4) otrzymywania związanego z zatrudnieniem wynagrodzenia oraz do ubezpieczenia społecznego w zakresie przewidzianym w odrębnych przepisach, a także pomocy w uzyskiwaniu świadczeń inwalidzkich;
5) kształcenia i samokształcenia oraz wykonywania twórczości własnej, a za zgodą dyrektora zakładu karnego do wytwarzania i zbywania wykonanych przedmiotów;
6) korzystania z urządzeń i zajęć kulturalno-oświatowych i sportowych, radia, telewizji, książek i prasy;
7) komunikowania się z obrońcą, pełnomocnikiem, właściwym kuratorem sądowym oraz wybranym przez siebie przedstawicielem;
8) komunikowania się z podmiotami, o których mowa w art. 38 § 1 (stowarzyszenia, fundacje);
9) zapoznawania się z opiniami, sporządzonymi przez administrację zakładu karnego, stanowiącymi podstawę podejmowanych wobec niego decyzji;
10) składania wniosków, skarg i próśb organowi właściwemu do ich rozpatrzenia oraz przedstawiania ich, w nieobecności innych osób, administracji zakładu karnego, kierownikom jednostek organizacyjnych Służby Więziennej, sędziemu penitencjarnemu, prokuratorowi i Rzecznikowi Praw Obywatelskich;
11) prowadzenia korespondencji z organami ścigania, wymiaru sprawiedliwości i innymi organami państwowymi, organami samorządu terytorialnego, Rzecznikiem Praw Obywatelskich, Rzecznikiem Praw Dziecka oraz organami powołanymi na podstawie ratyfikowanych przez Rzeczpospolitą Polską umów międzynarodowych dotyczących ochrony praw człowieka.
Z kolei podstawowe obowiązki obejmują:
Skazany ma obowiązek przestrzegania przepisów określających zasady i tryb wykonywania kary, ustalonego w zakładzie karnym porządku oraz wykonywania poleceń przełożonych i innych osób uprawnionych, a w szczególności:
1) poprawnego zachowania się;
2) przestrzegania higieny osobistej i czystości pomieszczeń, w których przebywa;
2a) niezwłocznego zawiadomienia przełożonego o chorobie własnej oraz o zauważonych objawach chorobowych u innego skazanego;
3) poddania się – niezależnie od obowiązków określonych w przepisach o zwalczaniu chorób zakaźnych, wenerycznych i gruźlicy, alkoholizmu i narkomanii – przewidzianym przepisami badaniom, leczeniu, zabiegom lekarskim, sanitarnym oraz rehabilitacji, a także badaniom na obecność w organizmie substancji psychoaktywnej, a skazany, co do którego sędzia penitencjarny zarządził przeprowadzenie badań psychologicznych, psychiatrycznych lub seksuologicznych, dodatkowo – udzielania osobom prowadzącym badania informacji o stanie zdrowia, przebytych chorobach i urazach oraz warunkach, w jakich się wychowywał, oraz wykonywania zleconych przez psychologa, psychiatrę lub seksuologa czynności niezbędnych na potrzeby badania;
3a) poddania się kontroli pobieżnej lub kontroli osobistej oraz umożliwienia i nieutrudniania przeprowadzenia innych kontroli (np. pomieszczeń, cel, paczek)
4) wykonywania pracy, jeżeli przepisy szczególne, także wynikające z prawa międzynarodowego, nie przewidują zwolnienia od tego obowiązku, oraz wykonywania prac np. porządkowych czy pomocniczych;
5) dbałości o mienie zakładu karnego oraz instytucji lub podmiotu gospodarczego, w którym jest zatrudniony;
6) poddania się czynnościom mającym na celu identyfikację osoby;
7) informowania o zmianie danych podanych przy przyjęciu, o których mowa w art. 79a § 1 zdanie pierwsze.
Zakazy dla osadzonych
W związku z miejscem, w którym skazani przebywają i jego przeznaczeniem, a więc w głównej mierze odbyciu kary pozbawienia wolności, ale i resocjalizacji w różnej formie, kodeks karny wykonawczy przewiduje dla skazanych określone zakazy. Skazanym nie wolno zwłaszcza:
1) uczestniczyć w grupach organizowanych bez zgody lub wiedzy właściwego przełożonego (tzw. grypsera);
2) posługiwać się wyrazami lub zwrotami powszechnie uznawanymi za wulgarne lub obelżywe albo gwarą przestępców (przekleństwa);
3) uprawiać gier hazardowych;
4) używać substancji psychoaktywnej niezależnie od drogi podania;
5) odmawiać przyjmowania posiłków dostarczanych przez administrację zakładu karnego w celu wymuszenia określonej decyzji lub postępowania, a także powodować u siebie uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia, jak również nakłaniać lub pomagać w dokonywaniu takich czynów;
6) wykonywać tatuaży i zezwalać na ich wykonywanie na sobie, jak również nakłaniać lub pomagać w dokonywaniu takich czynów;
7) porozumiewać się z osobami postronnymi oraz osadzonymi w innej celi, jeżeli naruszałoby to ustalony w zakładzie karnym porządek;
8) samowolnie zmieniać celi mieszkalnej, miejsca wyznaczonego do spania, stanowiska pracy i miejsca wykonywania zleconej czynności;
9) zmieniać wyglądu zewnętrznego w sposób utrudniający identyfikację, w szczególności poprzez zgolenie lub zapuszczenie przez skazanego włosów, brody lub wąsów albo zmianę ich koloru, chyba że uzyska na to zgodę dyrektora zakładu karnego.
Porady dla osadzonego – jak przetrwać pierwsze dni
Spróbuj przygotować się mentalnie i emocjonalnie. W przypadku, kiedy wiesz, że czeka Cię pobyt w jednostce penitencjarnej, zdobycie odpowiedniej wiedzy, takiej jak powyżej, potrafi ukoić nerwy spowodowane niewiadomą odnośnie sposobu przyjęcia do zakładu.
Rozpoczęcie wykonywania kary jak widać wiąże się z wieloma formalnościami i przekazaniem sporej dawki informacji. Warto wcześniej przygotować wszelkie konieczne dokumenty, a rzeczy wartościowe najlepiej zostawić na przechowanie komuś zaufanemu.
Na samym początku zostaniesz też poinformowany o swoich prawach i obowiązkach oraz ustalonym w zakładzie porządkiem wewnętrznym (w tym warunków otrzymania nagród wolnościowych). Nastąpi to wkrótce po umieszczeniu w celi przejściowej. Czynności te wykonywane są zazwyczaj przez wychowawców, czyli funkcjonariuszy służby więziennej zajmujących się szeroko pojętymi działaniami penitencjarnymi. W szczególności są to działania zmierzające do utrzymania porządku i dyscypliny, ale też do opiniowania postępów w resocjalizacji.
Niezależnie od rozmowy z wychowawcą, o której mowa wyżej, najpóźniej w ciągu 2 dni od dnia przyjęcia ma miejsce również rozmowa mająca na celu ustalenie niezbędnych informacji zapewniających prawidłowe wykonanie kary. Tutaj warto przytoczyć okoliczności związane z dotychczasowym funkcjonowaniem na wolności oraz relacjach z bliskimi. Pomoże to bowiem dobrać odpowiednią celę mieszkalną wśród innych osadzonych.
Co mogą zrobić rodzina i bliscy
Wsparcie osoby osadzonej, szczególnie ze strony rodziny i bliskich może skutecznie wesprzeć w pierwszych tygodniach izolacji. Warto więc wcześniej uzyskać kilka istotnych informacji choćby o tym:
– jak i gdzie wpłacić środki na wypiskę,
– kiedy może nastąpić pierwsze widzenie i jak się do niego przygotować,
– jakie warunki ma spełniać paczka i kiedy można ją skierować,
– jakie są wymogi odnośnie adresowania i treści korespondencji kierowanej do zakładu.
Jeśli Ty lub Twoi bliscy potrzebujecie pomocy, porady lub wsparcia – zapraszam do kontaktu.