W momencie, kiedy sąd zdecydował o tym, że zasadną odpłatą za popełniony czyn zabroniony jest kara pozbawienia wolności w pewnym sensie zamyka się dużo opcji wyboru. Jednak warto wiedzieć, że kiedy jedne drzwi się zamykają, otwierają inne – proponujące różne opcje odbywania kary pozbawienia wolności. Konkretnie mowa o systemach odbywania tego rodzaju kary.
Kodeks karny wykonawczy przewiduje trzy rodzaje systemu odbywania kary pozbawienia wolności. Są to:
- System zwykły
- System programowanego oddziaływania
- System terapeutyczny
Do powyższych systemów nie zalicza się jednak tzw. System Dozoru Elektronicznego (SDE), o którym pisałam już na blogu. Jest to co prawda sposób wykonywania kary, lecz odbywa się za wolności, a nie za wysokimi murami. Ponadto jego zastosowanie wymaga spełnienia szeregu przesłanek o charakterze zarówno formalnym jak i merytorycznym.
Kto decyduje o systemie odbywania kary
Przepisy kodeksu karnego wykonawczego przewidują, iż w niektórych przypadkach wybór zostaje narzucony z góry, np. przez sąd. Niemniej generalnie i w zależności od potrzeb resocjalizacyjnych, ustalanych w znacznej mierze przez wychowawców w jednostkach penitencjarnych, wybór systemu odbywania kary pozostawia się samym osadzonym.
Zasadą wiodącą jest to, aby w jak najbardziej efektywny sposób przygotować skazanego do powrotu do społeczeństwa.
Wyborowi systemu odbywania kary pozbawienia wolności ma pomóc również klasyfikacja skazanych, o której mowa w art. 82 kodeksu karnego wykonawczego.
System zwykły odbywania kary – art. 98 KKW
W systemie zwykłym odbywają karę osoby, które po przedstawieniu im propozycji odbywania kary w systemie programowanego oddziaływania nie zdecydowały się na taki tryb resocjalizacji. Tutaj widoczne jest pozostawienie osadzonym wolnej ręki, które jednocześnie bada również potencjał resocjalizacyjny.
Odbywając karę w systemie zwykłym skazany może korzystać z dostępnego w zakładzie karnym zatrudnienia, nauczania oraz zajęć kulturalno-oświatowych i sportowych.
Oprócz tego we wspomnianym systemie karę odbywają osadzeni, którzy:
- Skazani, którzy nie przestrzegali warunków programu oddziaływania
- Skazani, którzy ukończyli 21 lat
- Skazani niewymagający oddziaływań terapeutycznych.
- Skazani odbywający zastępczą karę pozbawienia wolności
- ukarani karą aresztu za wykroczenie, karami porządkowymi
- osoby, wobec których zastosowano środki przymusu, skutkujące pozbawieniem wolności,
System programowanego oddziaływania – art. 95 KKW
W przypadku wyboru bądź skierowania do odbywania kary w tym systemie skazanemu opracowywany jest tzw. indywidualny program oddziaływania (tzw. IPO). W trakcie tego programu skazanemu dawane są określone zadania do wykonania. Co istotne ma być on dopasowany do konkretnej osoby oraz kary i czynów, za jakie tą karę odbywa. W ramach programu skazani biorą również udział w różnych kursach czy programach, których zadaniem jest wspomóc system resocjalizacji.
W tym systemie karę odbywają przede wszystkim:
- młodociani,
- osoby dorosłe, które wyraziły chęć odbywania kary w tym systemie.
Warto wspomnieć, iż w przypadku odbywania kary w systemie programowanego oddziaływania, taka osoba kierowana jest do zakładu karnego typu półotwartego, charakteryzującego się więc mniejszym rygorem np. w zakresie poruszania się po oddziale. Odbywanie kary w tym systemie może też pozytywnie wpłynąć na możliwość skorzystania w przyszłości z instytucji warunkowego przedterminowego zwolnienia, gdyż w bardziej miarodajny sposób (niż w przypadku systemu zwykłego) uwidacznia postępy w resocjalizacji.
Osoby decydujące się na opracowanie im indywidualnego programu oddziaływania (IPO) mogą również liczyć na skierowanie do pracy, co potencjalnie wiąże się z możliwością zarobkowania, jeśli zatrudnienie będzie odpłatne.
Sprawdzenie tego, w jaki sposób realizowane są ustalone zadania, następuje co pół roku w trakcie posiedzenia komisji penitencjarnej. To od niej w główniej mierze zależy bowiem, czy po pewnym czasie nastąpi np. awans do zakładu karnego typu otwartego, czy np. nie zajdzie potrzeba opracowania nowego programu.
System terapeutyczny – art. 96 KKW
System terapeutyczny przeznaczony jest dla skazanych:
- z niepsychotycznymi zaburzeniami psychicznymi, w tym skazanych za przestępstwo określone w art. 197-203 Kodeksu karnego, popełnione w związku z zaburzeniami preferencji seksualnych,
- upośledzeni umysłowo, a także
- uzależnieni od substancji psychoaktywnej oraz
- skazani niepełnosprawni fizycznie – wymagający oddziaływania specjalistycznego, zwłaszcza opieki psychologicznej, lekarskiej lub rehabilitacyjnej.
Zasadniczo jest to więc system, który w znacznej mierze narzucany jest z góry.
Niemniej skazany może również wyrazić zgodę na odbywanie kary w tym systemie (chodzi głównie o osoby uzależnione), jeśli przemawiają za tym względy lecznicze i wychowawcze.
Karę pozbawienia wolności w systemie terapeutycznym wykonuje się przede wszystkim w oddziale terapeutycznym o określonej specjalizacji. W toku odbywania kary w tym systemie uwzględnia się w postępowaniu ze skazanymi w szczególności potrzebę zapobiegania pogłębianiu się patologicznych cech osobowości, przywracania równowagi psychicznej oraz kształtowania zdolności współżycia społecznego i przygotowania do samodzielnego życia.
Wykonywanie kary dostosowuje się do potrzeb w zakresie leczenia, zatrudnienia, nauczania i wymagań higienicznosanitarnych. Jeżeli względy zdrowotne tego wymagają, organizuje się zatrudnienie w warunkach pracy chronionej.
Co jednak istotne skazanego, u którego stwierdzono uzależnienie od substancji psychoaktywnej, a także skazanego za przestępstwo określone w art. 197-203 Kodeksu karnego popełnione w związku z zaburzeniami preferencji seksualnych obejmuje się, za jego zgodą, odpowiednim leczeniem lub rehabilitacją. Oznacza to więc istnienie, że w niektórych przypadkach odgórnego, ustawowego przykazania odbywania kary w tym systemie.
W razie braku zgody, w przedmiocie obowiązku poddania się przez skazanego leczeniu lub rehabilitacji orzeka sąd penitencjarny na posiedzeniu, które powinno odbyć się w zakładzie karnym. Wniosek o orzeczenie obowiązku poddania się przez skazanego leczeniu lub rehabilitacji może złożyć również dyrektor zakładu karnego.
Obowiązek poddania się przez skazanego leczeniu lub rehabilitacji można orzec na czas określony, każdorazowo nie dłuższy niż 2 lata.
Sąd penitencjarny zmienia lub uchyla obowiązek poddania się przez skazanego leczeniu lub rehabilitacji w wypadku zmiany lub ustania podstaw jego wykonywania.
Podsumowanie
Jak widać osadzeni czasami nie mają wyboru systemu, w którym będą odbywać karę. Niemniej, kiedy taki wybór istnieje – najczęściej dotyczy sytemu programowanego oddziaływania, kiedy skazani faktycznie mogą wykazać swój potencjał resocjalizacyjny. Taki też system odbywania kary najczęściej zalecam swoim klientom.
*** Jeśli masz pytania, wątpliwości odnośnie warunków odbywania kary pozbawienia wolności – zapraszam do kontaktu! ***