Choć konsensualizm czy ugoda kojarzy się raczej z postępowaniem cywilnym, to jak najbardziej takie rozwiązania są możliwe i spotykane w postępowaniu karnym. Polski kodeks postępowania karnego pozwala bowiem w niektórych sytuacjach nie przeprowadzać całego postępowania dowodowego. Możliwe jest również zawarcie porozumienia z pokrzywdzonym.
Inicjatywa prokuratora w konsensualnym zakończeniu postępowania karnego
Pierwszym momentem, kiedy postępowanie karno-sądowe może zakończyć się jeszcze zanim się na dobre zaczęło jest czas zamykania śledztwa przez prokuratora. To właśnie organ śledczy może wstępnie zdecydować, iż godzi się na tzw. skazanie bez rozprawy.
Mowa o instytucji wspomnianej w art. 335 § 1 KPK. Wówczas prokurator, zamiast z aktem oskarżenia, występuje do sądu z wnioskiem o wydanie na posiedzeniu wyroku skazującego i orzeczenie uzgodnionych z oskarżonym kar lub innych środków przewidzianych za zarzucany mu występek, uwzględniających również prawnie chronione interesy pokrzywdzonego. Uzgodnienie może obejmować także wydanie określonego rozstrzygnięcia w przedmiocie poniesienia kosztów procesu.
Wniosek prokuratora o skazanie zamiast aktu oskarżenia
Jest to możliwe w określonych ustawą przypadkach, czyli kiedy:
- popełniono występek, czyli czyn którego dolna granica kary wynosi mniej niż 3 lata
- oskarżony przyznaje się do winy
- w świetle jego wyjaśnień okoliczności popełnienia przestępstwa i wina nie budzą wątpliwości
- postawa oskarżonego wskazuje, że cele postępowania zostaną osiągnięte
W takich wypadkach jeżeli zachodzi potrzeba oceny wiarygodności złożonych wyjaśnień, czynności dowodowych dokonuje się jedynie w niezbędnym do tego zakresie.
W każdym jednak wypadku, jeżeli jest to konieczne dla zabezpieczenia śladów i dowodów przestępstwa przed ich utratą, zniekształceniem lub zniszczeniem, należy przeprowadzić w niezbędnym zakresie czynności procesowe, a zwłaszcza:
- dokonać oględzin, w razie potrzeby z udziałem biegłego,
- przeszukania lub czynności wymienionych w art. 74 § 2 pkt 1 (oględziny zewnętrzne ciała oraz inne badania niepołączone z naruszeniem integralności ciała; wolno także pobrać odciski, fotografować oraz okazać w celach rozpoznawczych innym osobom) w stosunku do osoby podejrzanej,
- a także przedsięwziąć wobec niej inne niezbędne czynności, nie wyłączając pobrania krwi, włosów i wydzielin organizmu;
Istnieje również opcja, kiedy to prokurator sporządza akt oskarżenia, lecz dołącza do niego wniosek, o którym mowa w art. 335 § 2 KPK. Następuje to w przypadkach, kiedy:
- okoliczności popełnienia przestępstwa i wina oskarżonego nie budzą wątpliwości,
- oświadczenia dowodowe złożone przez oskarżonego nie są sprzeczne z dokonanymi ustaleniami,
- postawa oskarżonego wskazuje, że cele postępowania zostaną osiągnięte.
W obu z wymienionych przypadków rozstrzygnięcia, które zawarte są we wnioskach dokonuje się w porozumieniu z oskarżonym, a więc w teorii konsensualnie.
Inicjatywa oskarżonego w konsensualnym zakończeniu postępowania – art. 338a KPK
Nawet jeśli prokurator nie dostrzeże szansy na konsensualne zakończenie postępowania, w niektórych przypadkach szansę taką ma jeszcze oskarżony.
Wspomina o tym art. 338a KPK. Umożliwia on skierowanie przez oskarżonego wniosku do sądu o wydanie wyroku skazującego bez przeprowadzania postępowania dowodowego na rozprawie.
Jest to możliwe kiedy:
- oskarżonemu zarzucono przestępstwo (a więc zarówno występek jak i zbrodnię!), zagrożone karą nieprzekraczającą 15 lat pozbawienia wolności,
- dokona tego przed doręczeniem mu zawiadomienia o terminie rozprawy
Dobrowolne poddanie się odpowiedzialności karnej – art. 387 KPK
Najczęściej zwany przez prawników tzw. dpk to właśnie instytucja regulowana w art. 387 KPK. Jest ona kolejnym przykładem tego, w jaki sposób to oskarżony może wystąpić z możliwością szybszego i konsensualnego zakończenia postępowania.
Jakie są ku temu warunki:
- wniosek musi zostać złożony do chwili zakończenia pierwszego przesłuchania wszystkich oskarżonych na rozprawie głównej,
- zarzucono przestępstwo zagrożone karą nieprzekraczającą 15 lat pozbawienia wolności,
- okoliczności popełnienia przestępstwa i wina nie budzą wątpliwości,
- cele postępowania zostaną osiągnięte mimo nieprzeprowadzenia rozprawy w całości,
- uwzględnienie wniosku jest możliwe jedynie wówczas, gdy prokurator wyrazi zgodę, a pokrzywdzony należycie powiadomiony o terminie rozprawy oraz pouczony o możliwości zgłoszenia przez oskarżonego takiego wniosku nie zgłosi sprzeciwu
Wyrok na posiedzeniu – kiedy nie jest potrzebne postępowanie dowodowe
W sytuacjach wymienionych powyżej wyrok zapada na posiedzeniu, a nie na rozprawie. Jest to nieco mniej formalny sposób procedowania, który stosuje się w przypadkach nie wymagających przeprowadzenia rozprawy.
Jeśli z propozycją konsensualnego zakończenia postępowania wystąpił prokurator, a więc w przypadkach, kiedy zamiast aktu oskarżenia skierował wniosek o skazanie bez rozprawy, lub też wniosek taki dołączył do aktu oskarżenia – prezes sądu kieruje sprawę na posiedzenie. Jest to więc wymóg stawiany przez kodeks postępowania karnego.
Natomiast w sytuacji, kiedy z inicjatywą taką wychodzi sam oskarżony (lub jego obrońca), sąd może skierować sprawę na posiedzenie. Oznacza to, iż sąd wstępnie szacuje na ile taki wniosek faktycznie nadawałby się na posiedzenie w celu konsensualnego zakończenia sprawy. Jeśli prezes sądu (a w praktyce jest to sędzia przewodniczący w danym wydziale, bądź sędzia, któremu przypadła sprawa) uzna, że cele postępowania nie sprzeciwiają się rozpoznaniu sprawy na posiedzeniu, jest na takie kierowana.
Co ciekawe, w przypadku kiedy w sprawie występuje kilku oskarżonych, w zależności od ich sytuacji procesowej, na posiedzenie może być skierowana sprawa dotycząca tylko niektórych z nich, mimo że np. stosowny wniosek składali wszyscy.
Na posiedzeniu w przypadku wniosku złożonego lub dołączonego przez prokuratora (art. 335 KPK) Sąd może uzależnić uwzględnienie wniosku od dokonania w nim przez prokuratora wskazanej przez siebie zmiany, zaakceptowanej przez oskarżonego. Uwzględnienie wniosku jest możliwe tylko wówczas, jeżeli nie sprzeciwi się temu pokrzywdzony, należycie powiadomiony o terminie posiedzenia.
Z kolei w przypadku, kiedy wniosek został złożony przez oskarżonego, przed doręczeniem mu zawiadomienia o terminie rozprawy (art. 338a KPK) sąd może uwzględnić wniosek, jeżeli okoliczności popełnienia przestępstwa i wina nie budzą wątpliwości, a postawa oskarżonego wskazuje, że cele postępowania zostaną osiągnięte. Uwzględnienie wniosku jest możliwe tylko wówczas, gdy nie sprzeciwi się temu prokurator.
Jeśli wnioski są uwzględniane – sądy wydaje wyrok skazujący na posiedzeniu. Jeśli nie, na posiedzeniu wydaje postanowienie o nieuwzględnieniu wniosku, a sprawa wraca na tradycyjne tory, a więc na rozprawę.
W przypadku, kiedy wniosek oskarżony złożył przed zakończeniem swojego pierwszego przesłuchania na rozprawie głównej (art. 387 KPK), Sąd może uwzględnić wniosek o wydanie wyroku skazującego, gdy okoliczności popełnienia przestępstwa i wina nie budzą wątpliwości, a cele postępowania zostaną osiągnięte mimo nieprzeprowadzenia rozprawy w całości; uwzględnienie wniosku jest możliwe jedynie wówczas, gdy prokurator wyrazi zgodę, a pokrzywdzony należycie powiadomiony o terminie rozprawy oraz pouczony o możliwości zgłoszenia przez oskarżonego takiego wniosku nie zgłosi sprzeciwu. O treści wniosku należy powiadomić pokrzywdzonego, jeżeli wniosek został złożony przed powiadomieniem go o terminie rozprawy.
Odwołanie się od wyroku orzeczonego w trybie konsensualnym – ograniczenia apelacji
W każdym z wymienionych przypadków, oskarżony jest pouczany odnośnie tego, w jaki sposób można podważyć wyrok, który zapadł w trybie konsensualnym. Tak, taki wyrok może zostać zaskarżony, jednak zarzuty jakie można podnieść w apelacji od takiego rozstrzygnięcia, są ograniczone.
Ograniczenie wynika z tego, iż wyrok zapadł w porozumieniu między oskarżonym, oskarżycielem a sądem. Stąd zarzuty nie mogą być związane z:
- treścią zawartego porozumienia,
- błędami w ustaleniach faktycznych
- niewspółmierności kary
Oprócz tego z taką apelacją związane są podstawowe ograniczenia zarzutów, a więc takie, które nie mogą dotyczyć kwestii:
- które mogą zostać sprostowane (a więc oczywiste omyłki pisarskie czy rachunkowe)
- które dotyczą kwestii związanych z zaliczeniem pozbawienia wolności na poczet kary, nieorzeczenia przepadku lub okresu stosowania wskazanych środków zapobiegawczych
- dotyczącego wyłącznie rozstrzygnięcia o kosztach postępowania
Ugoda z pokrzywdzonym – jaki ma wpływ na wyrok?
Ugoda, to pojęcie kojarzone bardziej z postępowaniem cywilnym. Zdarza się natomiast również w postępowaniu karnym. Dojście do takiego porozumienia muszą poprzedzać oczywiście rozmowy, negocjacje między stronami, prowadzone zwykle w trakcie mediacji.
Pojednanie się pokrzywdzonego ze sprawcą, naprawienie wyrządzonej szkody, lub uzgodnienie jej naprawienia (np. w drodze ugody) może prowadzić do nadzwyczajnego złagodzenia kary. Nie należy więc bagatelizować prób nawiązania porozumienia. Z jednej strony może to obniżyć wymiar kary – dla sprawcy. Z drugiej umożliwić szybsze wyegzekwowanie należności z przestępstwa.
Choć mediacja może w zasadzie dotyczyć wszystkich przestępstw, to szczególnie ważny skutek na zakończenie postępowania ma w przypadkach przestępstw ściganych z oskarżenia prywatnego, jak zniesławienie lub zniewaga.
W takim przypadku rozprawę główną obowiązkowo poprzedza posiedzenie pojednawcze. Za zgodą stron zamiast takiego posiedzenia, sąd może wyznaczyć termin do postępowania mediacyjnego. W razie dojścia stron do pojednania – postępowanie prywatnoskargowe umarza się. Równocześnie z pojednaniem strony mogą zawrzeć ugodę, której przedmiotem mogą być również roszczenia pozostające w związku z oskarżeniem.
Korzyści z konsensualnego zakończenia postępowania – rola adwokata
Podsumowując, konsensualne metody zakończenia postępowania karnego, jak też ugody zawieranej z pokrzywdzonym – niosą ze sobą wiele korzyści.
Począwszy od sprawniejszego zakończenia postępowania, poprzez realną możliwość wpływu na orzeczoną karę, czy też skorzystanie z instytucji nadzwyczajnego złagodzenia kary, po nawet umorzenie postępowania. Osiągnięcie takich korzyści może więc realnie zależeć od zdolności negocjacyjnych, połączonych ze znajomością prawa i procedury karnej. Stąd nie warto wspomnianych kwestii zostawiać samemu sobie, a zaangażować profesjonalną pomoc w osobie adwokata występującego czy to w roli obrońcy czy pełnomocnika pokrzywdzonego.
Jeśli potrzebują Państwo właśnie takiej pomocy, lub zwykłej konsultacji w sprawie – zapraszam do kontaktu!