Obecnie choć w wielu miejscach czy dziedzinach kobiety przeważają nad mężczyznami (jak chociażby branża „beauty”), to jeśli chodzi o wchodzenie w konflikt
z prawem, statystycznie górują mężczyźni. W przypadku skazania kobiety na karę pozbawienia wolności, ta podobnie odbywa ją w zakładzie karnym. Podkreślenia jednak wymaga, iż kobiety odbywają karę pozbawienia wolności oddzielnie od mężczyzn. Oczywiście istnieje wiele różnic w tym, w jaki sposób wykonywany jest wyrok względem kobiet. Z uwagi na to, iż statystycznie znacznie więcej przestępstw skutkujących pozbawieniem wolności popełniają mężczyźni, zrozumiałe jest, iż większość jednostek penitencjarnych dostosowanych jest właśnie pod nich. Co jednak dzieje się z kobietami, które stoją przed koniecznością odbywania kary pozbawienia wolności w Polsce? Bez wątpienia, skoro stanowią one znaczną mniejszość osób, które pozbawione zostały wolności oraz w generalnym ujęciu znacznie rzadziej wchodzą w konflikt z prawem, to wymagają innego przystosowania do warunków izolacji penitencjarnej. Nierzadko wiąże się to
z koniecznością dłuższych i częstszych rozmów z psychologiem czy wychowawcą. Stąd kodeks karny wykonawczy przewiduje różnice w odbywaniu kary pozbawienia wolności w przypadku kobiet.
Odstępstwo jeszcze przed wykonaniem kary?
Tak, jest to możliwe. Ustawodawca daje takie pozwolenie w stosunku do skazanej kobiety ciężarnej oraz osoby skazanej samotnie sprawującej opiekę nad dzieckiem. Wówczas sąd może odroczyć wykonanie kary na okres do 3 lat po urodzeniu dziecka.
Gdzie odbywa się karę pozbawienia wolności?
Karę pozbawienia wolności powinno wykonywać się najbliżej miejsca zamieszkania. Cele obywania kary pozbawienia wolności wymagają bowiem, aby jej warunki były jak najbardziej zindywidualizowane, a więc dopasowane do konkretnej osoby. To z kolei wiąże się m.in. z podtrzymywaniem kontaktów z rodziną
i bliskimi.
Dodatkowo w okresie na 6 miesięcy przed przewidywanym warunkowym zwolnieniem lub przed wykonaniem kary, w miarę potrzeby, wyznacza się czas niezbędny na przygotowanie skazanego do życia po zwolnieniu. To z kolei, jak podał ustawodawca powoduje, iż w tym okresie osoba skazana powinna w miarę możliwości odbywać karę we właściwym zakładzie karnym położonym najbliżej przyszłego miejsca stałego pobytu.
Jednak uwzględniając fakt, iż kobiety mają odbywać kary pozbawienia wolności oddzielnie od mężczyzn, zachodzi oczywista konieczność stworzenia w tym celu oddzielnych i dopasowanych jednostek penitencjarnych.
Zakłady karne dla kobiet
Czy istnieją specjalne zakłady karne, gdzie kary mogą odbywać tylko kobiety. Tak, jednak ich organizacja powoduje czasem, że są to zakłady, gdzie (w oddzielnej części) odbywają kary również mężczyźni.
Skazane kobiety, według danych podawanych przez służbę więzienną, stanowią około 4 % populacji skazanych. Wydawać by się mogło, że jest to bardzo mały odsetek, jednak przekładając to na konkretne liczby byłoby to ponad 3700 kobiet (dane statystyczne z 2024 r. – https://www.sw.gov.pl/strona/statystyka-roczna). A to nie jedyne przedstawicielki płci żeńskiej, które mogą zostać osadzone. Do takich osób kwalifikują się również kobiety, względem których zastosowano tymczasowe aresztowanie, czy też kary aresztu (np. z kodeksu wykroczeń).
W Polsce największym powstałym jak dotąd zakładem karnym dla kobiet, jest Zakład Karny w Grudziądzu. Jest to zakład karny typu zamkniętego dla odbywających karę po raz pierwszy, recydywistek penitencjarnych (czyli tych, dla których nie jest to pierwszy pobyt w izolacji). W tej jednostce znajduje się również oddział aresztu śledczego oraz oddział typu półotwartego dla odbywających karę po raz pierwszy, recydywistek penitencjarnych oraz młodocianych. Tutaj choć kobiety stanowią większość populacji, to karę odbywają również mężczyźni.
Poza tym do takich zakładów należy Zakład Karny w Krzywańcu, gdzie karę pozbawienia wolności mogą odbywać: skazane kobiety – zakwalifikowane do wszystkich rodzajów i typów zakładów karnych. Wyodrębniony jest oddział dla tymczasowo aresztowanych kobiet, jak też znajdują się tam m.in. 32 miejsca zakwaterowania w Domu Matki i Dziecka.
Oprócz tego jedną z większych jednostek penitencjarnych, w której karę pozbawienia wolności mogą odbywać kobiety jest Oddział Zewnętrzny w Lublińcu Zakładu Karnego w Herbach. W tym zakładzie skazane kobiety mogą odbywać karę m.in. w systemie terapeutycznym. Wobec skazanych kobiet w oddziale terapeutycznym stosowane są bloki tematyczne w ramach realizowanego programu: terapia zajęciowa, trening radzenia sobie z napięciem, trening przeciwdziałania przemocy i agresji, profilaktyka uzależnień, treningi propagujące zdrowy styl życia, zachowania asertywne, wzmacniające procesy poznawcze oraz treningi wzmacniające praktyczne umiejętności społeczne. Z ciekawostek w pewnym czasie w tej jednostce penitencjarnej przebywała Katarzyna W. skazana na karę 25 lat pozbawienia wolności.
Z kolei w październiku 2024 otwarto nowy kompleks penitencjarny w okolicach Tarnobrzega. Mowa o Oddziale Zewnętrznym w Chmielowie Zakładu Karnego
w Dębicy. Przeznaczenie jednostki to: zakład karny dla kobiet typu półotwartego dla odbywających karę po raz pierwszy i dla młodocianych oraz zakład karny typu otwartego dla odbywających karę po raz pierwszy i dla młodocianych. Ponadto zakwaterowane mogą być tam skazane kobiety skierowane do oddziałów terapeutycznych dla osób uzależnionych od alkoholu oraz uzależnionych od innych niż alkohol substancji psychoaktywnych, kobiety poruszające się na wózku inwalidzkim oraz chorzy na cukrzycę insulinozależną. Przy zakładzie znajduje się również dom przejściowy, który ma przygotować do życia kobiety mające opuścić mury zakładu. Co jednak zasługuje na szczególną uwagę, to fakt, iż okna w celach nie posiadają więziennych krat.
Podobnie na Oddziale Zewnętrznym Aresztu Śledczego w Krakowie – Nowej Hucie został wyodrębniony oddział przeznaczony m.in. dla skazanych kobiet chorych na cukrzycę insulinozależną oraz dla skazanych kobiet poruszających się na wózku inwalidzkim.
Oprócz tego niemal w każdym województwie wydzielone zostały oddziały dla kobiet na terenach funkcjonujących już aresztów śledczych (czyli generalnie przeznaczonych dla osób pozbawionych wolności w związku z tymczasowym aresztowaniem lub karą aresztu). Taki zabieg zapewne wynika właśnie ze wspomnianego wskazania, aby kara odbywana była w warunkach umożliwiających podtrzymywanie kontaktów z bliskimi (blisko ich miejsca zamieszkania), co stanowi ważny czynnik prognostyczny w procesie resocjalizacji.
Różnice w odbywaniu kary pozbawienia wolności przez kobiety
Z oczywistych wspomnianych już względów kobiety odbywają karę pozbawienia wolności odrębnie od mężczyzn. Zasadniczo przepisy stanowią, iż kobieta odbywa karę w zakładzie karnym typu półotwartego (typy zakładów to: zamknięty, półotwarty i otwarty), chyba że stopień demoralizacji lub względy bezpieczeństwa przemawiają za odbywaniem kary w zakładzie karnym innego typu.
Różnice są o wiele bardziej widoczne jeśli spojrzy się na fakt, iż nawet kobieta osadzona może być przecież w ciąży lub posiadać już dzieci. W takich wypadkach ustawa przewiduje, iż kobiecie ciężarnej lub karmiącej zapewnia się opiekę specjalistyczną. Co więcej z regulaminu odbywania kary pozbawienia wolności wynika, iż wobec osadzonych kobiet ciężarnych i karmiących dyrektor zakładu karnego może dokonywać, na wniosek lekarza lub po zasięgnięciu jego opinii, odstępstwa od przewidzianego w regulaminie sposobu wykonywania kary w zakresie wynikającym z potrzeb stanu fizycznego lub psychicznego tych kobiet. Skazaną kobietę ciężarną przenosi się na dwa miesiące przed przewidywanym terminem porodu do szpitalnego oddziału ginekologiczno-położniczego
w zakładzie karnym lub areszcie śledczym.
Ponadto wobec kobiet ciężarnych, karmiących lub sprawujących opiekę nad własnymi dziećmi w domach matki i dziecka nie stosuje się niektórych kar dyscyplinarnych (wymienionych w art. 143 § 1 pkt 4, 5 lub 8 KKW). Do kar tych należą pozbawienie możliwości otrzymania paczek żywnościowych na okres do 3 miesięcy, pozbawienie lub ograniczenie możliwości dokonywania zakupów artykułów żywnościowych lub wyrobów tytoniowych również na okres do 3 miesięcy, umieszczenie w celi izolacyjnej na okres do 28 dni oraz względem kobiet o widocznej ciąży, w zakresie środków przymusu bezpośredniego, funkcjonariusz może użyć wyłącznie siły fizycznej w postaci technik obezwładnienia.
Przy dwóch jednostkach penitencjarnych (w Grudziądzu i w Krzywańcu) funkcjonują więzienne domy dla matki i dziecka, w których skazane mogą sprawować bezpośrednią opiekę nad własnym dzieckiem do lat trzech. Bowiem na prośbę kobiet pozbawionych wolności, które wychowują dzieci do lat 3 oraz za zgodą sądu opiekuńczego, można pozwolić na sprawowanie stałej oraz bezpośredniej opieki nad dziećmi w domach matki i dziecka, organizowanych przy wskazanych zakładach karnych.
Z innych różnic: skazana kobieta korzysta co najmniej raz dziennie z ciepłej wody oraz dwa razy w tygodniu z ciepłej kąpieli (mężczyźni korzystają co najmniej raz w tygodniu z ciepłej kąpieli, a jej czas trwania ustalony jest na przynajmniej 10 minut, przy czym czas wypływu wody z armatury natryskowej nie może być krótszy niż 6 minut).
Z powyższego jasno wynika, iż kobiety stanowią niewielki odsetek osób odbywających karę pozbawienia wolności. Z oczywistych różnic psychofizycznych, konieczne są więc odmienne podejście do sposobu wykonywania tej kary, i kładzenie szczególnego nacisku na utrzymanie więzi rodzinnych.