Wybór tego, gdzie się osiedlimy bardzo często wiąże się z naszym pochodzeniem, lub też przemieszczaniem w celu podjęcia studiów, pracy, założenia rodziny. Miejscem do zamieszkania, które jak można się domyślić, rzadko wybierane jest celowo, a wynika raczej z czynników rodzinnych, jest osiedlenie się na obrzeżach państwa.
Mieszkanie w strefie nadgranicznej, szczególnie w ostatnich czasach i zwłaszcza przy wschodniej granicy naszego kraju, stało się nie tylko tematem do rozmów, ale i scenariuszy seriali telewizyjnych. Mnie interesuje również dlatego, że zawiera w sobie elementy związane z możliwością wprowadzenia ograniczeń w wykonywaniu określonych praw, o czym poniżej. Jest to więc aspekt mi bliski, jako, że w swojej pracy adwokata zajmuję się również pomocą osobom pozbawionym wolności.
Co to jest strefa nadgraniczna?
Zgodnie z ustawą o ochronie granicy państwowej (Dz.U. 1990 Nr 78, poz. 461, t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 184) w celu ochrony granicy państwowej ustanawia się pas drogi granicznej i strefę nadgraniczną.
Pas drogi granicznej jest to w praktyce dosłownie pas przed samą granicą o szerokości 15 metrów, licząc w głąb kraju od linii granicy państwowej lub od brzegu wód granicznych albo brzegu morskiego.
Natomiast jako strefę nadgraniczną ustawa traktuje cały obszar gmin przyległych do granicy państwowej, a na odcinku morskim – do brzegu morskiego. Jeżeli określona w ten sposób szerokość strefy nadgranicznej nie osiąga 15 km, włącza się do strefy nadgranicznej również obszar gmin bezpośrednio sąsiadujących z gminami przyległymi do granicy państwowej lub brzegu morskiego. Zasięg strefy nadgranicznej oznacza się tablicami z napisem „Strefa nadgraniczna”.
Jak więc widać strefa nadgraniczna obejmuje całkiem spory kawałek terytorium, na obszarze którego oczywiście może toczyć się zwykłe życie mieszkańców. Rozporządzenie ministra właściwego do spraw wewnętrznych w drodze rozporządzenia określił dokładnie jakie terytoria należą do strefy nadgranicznej –
https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20051881580.
Zasady wjazdu i pobytu w strefie nadgranicznej
Generalnie zasady są takie, że w strefie nadgranicznej można się poruszać, ba mieszkać, prowadzić działalność gospodarczą, czy też pracować w innym charakterze. Bardzo często obszary te znane są z licznych szlaków turystycznych, przyrodniczych (np. Białowieża), które wręcz przyciągają turystów czy badaczy i miłośników przyrody.
Zgodnie ze wspomnianą ustawą, regułą jest możliwość normalnego pobytu i korzystania z tychże okolic. Jednak od reguł obowiązują również wyjątki.
O takim wyjątku wspomina ustawa, gdzie wskazano, iż w przypadku konieczności zapewnienia bezpieczeństwa lub porządku publicznego w strefie nadgranicznej w związku z zagrożeniem życia lub zdrowia ludzi, lub mienia, wynikającym z przekraczania granicy państwowej wbrew przepisom prawa lub podejmowania prób takiego przekraczania, lub uzasadnionym ryzykiem popełniania innych czynów zabronionych, może być wprowadzony czasowy zakaz przebywania na określonym obszarze w strefie nadgranicznej przyległej do granicy państwowej stanowiącej granicę zewnętrzną w rozumieniu przepisów kodeksu granicznego Schengen.
Kogo nie dotyczy czasowy zakaz przebywania w strefie nadgranicznej?
Wspomniany zakaz nie dotyczy osób, które:
1) stale zamieszkują, prowadzą działalność gospodarczą, wykonują pracę zarobkową, wykonują pracę w gospodarstwach rolnych znajdujących się na obszarze objętym zakazem, pobierają naukę lub są opiekunami osób pobierających naukę na obszarze objętym zakazem;
2) będąc małżonkiem, wstępnym, zstępnym lub rodzeństwem, sprawują opiekę albo udzielają pomocy w załatwianiu bieżących spraw życia codziennego osobie stale zamieszkującej na obszarze objętym zakazem;
3) są objęte wychowaniem przedszkolnym lub formami opieki nad dziećmi w wieku do lat 3 na obszarze objętym zakazem, oraz ich opiekunów;
4) przebywają na obszarze objętym zakazem w celu załatwienia sprawy w urzędzie administracji publicznej lub w celu sprawowania lub udziału w kulcie religijnym;
5) są właścicielami lub posiadaczami nieruchomości zlokalizowanych na obszarze objętym zakazem;
6) są osobami niepełnosprawnymi albo opiekunami osób niepełnosprawnych przebywającymi na obszarze objętym zakazem w związku z korzystaniem z ośrodka dla osób niepełnosprawnych;
7) przebywają na obszarze objętym zakazem w związku z bezpośrednim przemieszczaniem się w celu zgodnego z przepisami przekroczenia granicy państwowej lub bezpośrednio po jej przekroczeniu zgodnie z przepisami w celu opuszczenia obszaru objętego zakazem, lub w związku z przemieszczaniem się przez ten obszar drogą publiczną – bezpośrednio w celu jego niezwłocznego opuszczenia.
W uzasadnionych przypadkach właściwy miejscowo komendant placówki Straży Granicznej może zezwolić na przebywanie, na czas określony i na określonych zasadach, na obszarze objętym zakazem, innych osób niż wymienione, w szczególności dziennikarzy.
Naruszenie czasowego zakazu przebywania w strefie nadgranicznej
Ustanowienie czasowego zakazu wiąże się również z określonymi tego konsekwencjami. Osoby przebywające na obszarze, na którym wprowadzono zakaz, obowiązane są posiadać przy sobie dowód osobisty lub inny dokument stwierdzający tożsamość.
Natomiast w przypadku naruszenia takiego zakazu, czyli przypadku gdy ktoś nie będąc do tego uprawnionym, przebywa na obszarze objętym zakazem, w czasie jego obowiązywania, podlega karze aresztu albo grzywny.
Inne ograniczenia wynikające z przebywania w strefie nadgranicznej
Z uwagi na wspomniane już wcześniej walory turystyczno-wypoczynkowe, jakimi charakteryzują się często obszary nadgraniczne, istnieje specjalna regulacja – rozporządzenie z dnia 21 kwietnia 2008 r. (Dz.U. Nr 80, poz. 481) wprowadzające zasady korzystania z niektórych atrakcji w obszarze nadgranicznym.
Co do zasady, zgodnie z rozporządzeniem uprawianie turystyki, sportu i połowu ryb w strefie nadgranicznej na wodach granicznych, może odbywać się do granicy państwowej przez całą dobę, o ile umowy międzynarodowe nie stanowią inaczej.
Jednakże, uprawianie turystyki, sportu i połowu ryb z wykorzystaniem sprzętu pływającego w strefie nadgranicznej na wodach granicznych może odbywać się do granicy państwowej tylko w porze dziennej, zaczynającej się pół godziny po wschodzie słońca, a kończącej się pół godziny przed zachodem słońca, o ile umowy międzynarodowe nie stanowią inaczej. O zamiarze wykonywania czynności, o których mowa, osoba fizyczna, a w przypadku imprez zorganizowanych – jej organizator, powiadamia właściwego miejscowo komendanta placówki Straży Granicznej nie później niż na 2 godziny przed rozpoczęciem planowanych czynności lub imprezy.
Natomiast zamiar wykonywania polowania w strefie nadgranicznej na obszarze gmin przyległych do granicy państwowej, z wyłączeniem gmin przyległych wyłącznie do brzegu morskiego, podlega zgłoszeniu do właściwego miejscowo komendanta placówki Straży Granicznej. Zgłoszenia, o którym mowa, dokonuje dzierżawca lub zarządca obwodu łowieckiego organizujący polowanie lub myśliwy, który zamierza polować indywidualnie, nie później niż na 2 godziny przed rozpoczęciem polowania.
Co ważne zasady tych nie stosuje się na granicy państwowej z Republiką Federalną Niemiec, Republiką Czeską, Republiką Słowacką i Republiką Litewską.
Rekompensata za zawieszenie ruchu na przejściu granicznym
W niektórych obszarach stref nadgranicznych znajdują się również przejścia graniczne. Oczywistym jest, że w tym obszarze ktoś może prowadzić np. działalność agroturystyczną, gastronomiczną, lub też rolniczą. Stąd ruch na granicy, związany z jej przekraczaniem wiąże się też z uzyskiwaniem z tego tytułu źródła utrzymania.
Niestety mogą zdarzyć się też sytuacje, gdzie w skutek zarządzenia przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych nastąpi czasowe zawieszenie ruchu na przejściu granicznym.
W takich wypadkach w związku z odgórnie zarządzonym zawieszeniem ruchu, który w standardowych warunkach generowałby źródło utrzymania określonym w ustawie osobom przysługuje tzw. rekompensata.
Ustawa wymienia w tym względzie zwłaszcza:
- płatników składek w rozumieniu art. 4 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2024 r. poz. 497, 863, 1243 i 1615),niebędących jednostką budżetową lub samorządowym zakładem budżetowym, prowadzących działalność gospodarczą w zakresie gastronomii, wymiany walut, sprzedaży detalicznej towarów w sklepach, na straganach i targowiskach, świadczenia usług hotelarskich w rozumieniu ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o usługach hotelarskich oraz usługach pilotów wycieczek i przewodników turystycznych (Dz.U. z 2023 r. poz. 1944), lub działalności agenta celnego,
- rolników w rozumieniu art. 6 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 2024 r. poz. 90, 1243, 1674 i 1871) świadczących usługi hotelarskie w rozumieniu ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o usługach hotelarskich oraz usługach pilotów wycieczek i przewodników turystycznych,
– którzy prowadzą działalność gospodarczą w tym zakresie lub świadczą te usługi hotelarskie na obszarze gminy, w której położone jest to przejście graniczne.
Przy spełnieniu określonych w ustawie warunków rekompensata przysługuje jeśli przychód był niższy o co najmniej 25% w stosunku do przychodu uzyskanego w tej gminie w jednym z dwóch miesięcy poprzedzających ten miesiąc albo w analogicznym miesiącu kalendarzowym ostatniego roku, w którym ruch na tym przejściu granicznym nie był czasowo zawieszony oraz na obszarze gminy, w której położone jest to przejście graniczne, nie obowiązywał czasowy zakaz przebywania, oraz na obszarze tej gminy nie obowiązywał stan wyjątkowy.
Podsumowanie
Z powyższego widać więc, że mieszkanie w strefie nadgranicznej, szczególnie po wschodniej stronie naszego kraju, może okresowo wiązać się z utrudnieniami w funkcjonowaniu.
Jeśli potrzebujesz pomocy w związku z zatrzymaniem, koniecznością wyjaśnienia swojej obecności w opisanych okolicznościach, lub też szczegółowych warunków, w których przysługiwałaby rekompensata – zapraszam do kontaktu z moją kancelarią !