W polskim prawie karnym dochodzenie lub też śledztwo może czasem przybrać iście filmowy rozwój wydarzeń. Jednego dnia klient zostaje wezwany na komisariat lub do prokuratury w charakterze świadka. Wówczas nawet nie przechodzi mu przez myśl, żeby zadzwonić do swojego adwokata. Natomiast kiedy miesiąc później dostaje już wezwanie w charakterze podejrzanego, zwykle pierwszą osobą, z którą się skontaktuje będzie właśnie obrońca. Poniżej przeczytacie o czym należy pamiętać, kiedy klient przechodzi taką procesową transformację.
Czy świadek może stać się podejrzanym?
Tak, i dzieje się to dość często. Nierzadko zdarza się, że polskie organy ścigania w ten sposób rozpoczynają badać sprawę i weryfikować, kto może być zaangażowany w potencjalnie przestępczy proceder. Zmiana roli procesowej ze świadka w podejrzanego następuje w momencie, kiedy organy ścigania zdobędą dowody, które dają duże prawdopodobieństwo tego, że dana osoba mogła dopuścić się popełnienia czynu zabronionego. Wówczas policja/prokuratura wydaje postanowienie o przedstawieniu zarzutów i wzywa na przesłuchanie w nowej roli procesowej – podejrzanego.
Czym różni się świadek od podejrzanego?
O świadku w postępowaniu karnym możecie znaleźć wpis na blogu. Zaznaczając jednak różnice między świadkiem a podejrzanym należy pamiętać, że:
- świadek w przeciwieństwie do podejrzanego nie jest stroną postępowania, jest jego uczestnikiem
- świadek składa zeznania, podejrzany (a później oskarżony) składa wyjaśnienia
- świadek może mieć w trakcie przesłuchania pełnomocnika (jeśli zostanie dopuszczony przez organ ścigania), podejrzany może (a nawet powinien) mieć natomiast obrońcę, gdyż przysługuje mu prawo do obrony
- świadek co do zasady nie może odmówić składania zeznań (najczęstszy wyjątek wskazywany jest np. w art. 182 KPK, czyli kiedy świadek jest osobą najbliższą dla oskarżonego); podczas gdy podejrzany może zarówno odmówić składania wyjaśnień, jak i odmówić odpowiedzi na pytania – co jest przejawem tego, że nie musi dostarczać dowodów na swoją niekorzyść
- względem świadka nie można stosować tzw. środków zapobiegawczych (np. dozór, tymczasowe aresztowanie, poręczenie majątkowe), które z kolei mogą być stosowane wobec podejrzanego
Różnic jest oczywiście więcej, jednak o tych należy pamiętać w pierwszej kolejności.
Czy osoba przesłuchiwana w charakterze świadka może zostać zatrzymana, jako podejrzana?
Odpowiedź na to pytanie brzmi – tak. Kiedy śledztwo/dochodzenie postępuje dynamicznie, to w trakcie przesłuchania, gdy pojawią się przesłanki do uznania osoby zeznającej w charakterze świadka za podejrzanego, może nastąpić jej zatrzymanie. Przedtem jednak konieczna stanie się oficjalna zmiana statusu ze świadka w podejrzanego, co następuje w momencie przedstawienia zarzutów. Wówczas kolejną czynnością procesową może być właśnie zatrzymanie. W takich momentach warto mieć przy sobie choćby telefon do adwokata, jeśli nie jego samego we własnej osobie.
Po czym świadek może poznać, że stanie się podejrzanym?
Istnieje kilka sygnałów, które choć nie zawsze lecz zwykle są prawidłowo odczytywane, a mogą świadczyć o tym, że świadek stanie się podejrzanym:
- pośrednie uczestnictwo w zdarzeniu, które jest przedmiotem postępowania przygotowawczego i znajomość z osobami, którym już postawiono zarzuty
- unikanie odpowiedzi na pytania czy unikanie organów ścigania może wzbudzić podejrzenia, że świadek ukrywa coś, czym warto się zainteresować
- podejrzane dla organów ścigania może okazać się, kiedy świadek przedstawia okoliczności zdarzenia zupełnie odmiennie od tego, co organy ścigania zdołały już ustalić
- kiedy świadek zostanie zatrzymany jako podejrzany w związku z innym postępowaniem
- świadek ma obowiązek zeznawać prawdę, a za niedotrzymanie tego obowiązku, o czym jest pouczany, grozi odpowiedzialność karna przewidziana w art. 233 KK, podczas gdy podejrzany ma prawo zwyczajnie milczeć
Niemniej sytuację, kiedy ktoś zeznaje jako świadek, ale już wie, że uzyskanie statusu podejrzanego to tylko kwestia czasu przewiduje również po części kodeks karny. Z art. 233 § 1a KK wyczytać bowiem można, że:
„Jeżeli sprawca czynu określonego w § 1 (czyli pouczony świadek) zeznaje nieprawdę lub zataja prawdę z obawy przed odpowiedzialnością karną grożącą jemu samemu lub jego najbliższym, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.”
Czego nie mogą zrobić organy ścigania, jeśli świadek stanie się podejrzanym w tym samym postępowaniem?
Warto mieć w pamięci, że to co zostanie przez nas powiedziane w trakcie przesłuchania w charakterze świadka nie może zostać wykorzystane przeciwko tej samej osobie występującej już w charakterze podejrzanego.
Zakaz ten wynika a contrario z art. 389 KPK i ma znaczenie zwłaszcza w przypadku, kiedy podejrzany stanie się oskarżonym, a jego wyjaśnienia zostaną zmodyfikowane. W tej kwestii wypowiadał się również Sąd Najwyższy, który wskazał, iż: „Nie jest możliwe wykorzystanie protokołu przesłuchania w charakterze świadka osoby będącej następnie oskarżonym, co wywodzi się a contrario z brzmienia art. 389 KPK.” (wyrok SN z dnia 25 września 2012 r., sygn. akt IV KK 154/12).
Wnioski:
Nawet jeśli zostajesz wezwany na przesłuchanie w charakterze świadka, warto powiadomić o tym adwokata, a najlepiej skonsultować z nim wcześniej możliwy przebieg zdarzeń.
** Jeśli mają państwo pytania dotyczące przesłuchania w charakterze świadka, lub potrzebują obrońcy jako podejrzani – zapraszam do kontaktu! **